शब्दालंकार

 भाषालंकार

[ लेखांक क्र. 4 आ]

यापूर्वीच्या लेखांमध्ये आपण यमक (आणि त्याचे 'एकाक्षरी/अनेकाक्षरी यमक, अंत्यादि यमक, दाम-यमक, पुष्प-यमक, अश्वधाटी यमक, युग्मक यमक, समुद्गक यमक इ. उपप्रकार), अनुप्रास, श्लेष हे भाषालंकार आणि 'उपमा, उत्प्रेक्षा, रुपक, अतिशयोक्ती आणि अपह्नुति ' हे शब्दालंकार पाहिले.

आज अर्थांतरन्यास आणि दृष्टांत या शब्दालंकारांबद्दल माहिती घेऊ.

शब्दालंकार

[ ८ ]  अर्थान्तरन्यास

एखाद्या सिद्धांताला पूरक म्हणून विशेष उदाहरण दिलं जातं किंवा विशिष्ट गोष्टीच्या समर्थनासाठी एखादं सर्वमान्य सत्य प्रतिपादन केलं जातं तेव्हा अर्थांतरन्यास हा अलंकार होतो.

उदा. १.

आली जरी कष्टदशा अपार |

न टाकिती धैर्य तथापि थोर||

केला जरी पोत बळेचि खाले||

ज्वाला तरी ते वरती उफाळे||

(मोरोपंत)

हातातील मशाल जरी खाली केली तरी तिच्या ज्वाला वरच्या बाजूलाच राहतात, त्याप्रमाणे महापुरुषाचा धीरोदात्तपणा घोर संकटातही कधी कमी होत नाही.

२)

तदितर खग भेणे वेगळाले पळाले |

उपवन-जल-केली जे कराया मिळाले ||

स्वजन गवसला जो त्याजपाशी नसे तो |

कठिण समय येता कोण कामास येतो?

-(नल-दमयंती आख्यान - रघुनाथ पंडित)

नल राजाने राजहंसाला पकडल्यावर बाकीचे हंसपक्षी त्याच्या सुटकेचे प्रयत्न करण्याऐवजी पळून गेले. संकटात सापडलेल्याला आप्तस्वकीय सुद्धा उपयोगी ठरत नाहीत.)

३)

आई म्हणोनि कोणी आईस हाक मारी |

ती हाक येई कानी मज होय शोककारी ||

नोहेच हाक माते, मारी कुणी कुठारी |

आई कुणा म्हणू मी? आई घरी न दारी ||

ही न्यूनता सुखाची, चित्ता सदा विदारी |*

स्वामी तिन्ही जगाचा आईविना भिकारी ||

-(यशवंत = यशवंत दिनकर पेंढारकर )

[ 9 ] दृष्टांत

एखाद्या महत्त्वाच्या गोष्टीच्या समर्थनार्थ दुसर्‍या विशेष गोष्टीचे उदाहरण दिले जाते त्यावेळी दृष्टांत हा अलंकार होतो.

उदा. १)

न कळता पद अग्निवरी पडे|

न करि दाह असे न कधी घडे||

अजित-नाम वदो भलत्या मिषे|

सकल पातक भस्म करीतसे||

- (वामन पंडित)

२)

विद्यासमन्वितहि दुष्ट परी त्यजावा |

त्याशी बुधे न सहवास कधी करावा ||

ज्याच्या असे विमलही मणि उत्तमांगी |

तो सर्प काय न डसे खल अंतरंगी ||

- (वामन पंडित)

[10 ] विरोधाभास

विरोध नसतानाही तो असल्याचा आभास निर्माण केला जातो तेव्हा विरोधाभास हा अलंकार होतो.

उदा

१)

मारी यात बुडी जो तो तरे, यास सकर्दमा |

मानवाधमही पावे पाहता गति उत्तमा ||

-( मुजुमदार  = गोपाळ गोविंद मुजुमदार = साधुदास) 

इथे वस्तुतः बुडी मारणारा बुडायला हवा, परंतु 'तरेल' असं म्हटल्यामुळे 'बुडणे व तरणे' या परस्परविरोधी गोष्टी एकत्र आलेल्या दिसतात.

२)

वज्रापेक्षाहि कठिणे, पुष्पाहुनि मृदू अशी |

लोकोत्तरांची हृदये कोणा जाणवतील ती?

( लोकोत्तर पुरुषांची मने कठोर असतात तशीच कोमलही! पण हा विरोध एकाच ठिकाणी एकवटलेला दाखवल्यामुळे इथे विरोधाभास अलंकार होतो.) 

[ 11 ] यथासंख्य 

क्रमवार आलेल्या शब्दांचा संबंध पुढे त्याच क्रमाने जोडला जातो तेथे यथासंख्य हा अलंकार होतो.

उदा.

तृणे मृगाला, सलिले झषाला |

संतोष हे वृत्ति महा-जनांला ||

तयास निष्कारण तीन वैरी |

किरात, कवर्तक, दुष्ट भारी ||

-(वामन पंडित)

उदा. २)

सुविद्यता, शौर्य, विनीतता खरी|

कुमारिकांची अवलोकिल्यावरी ||

कृतार्थता, भीति, मुदा, हृदंतरी |

गुरूस, शत्रूस, पित्यास वाटली ||

-(वि. वा. भिडे).

[12 ] स्वभावोक्ति

एखाद्या वस्तूचे जेव्हा हुबेहूब वर्णन केले जाते तेव्हा स्वभावोक्ति हा अलंकार होतो.

 उदा.

अंग वक्र अधरी धरि पावा |

गोपवेष हरि तोचि जपावा || 

वाम-बाहुवरि गालहि डावा |

तो ठसा स्वहृदयात पडावा ||

-(वामन पंडित)

यात श्रीकृष्णाचे वर्णन आहे. 

२)

नदीच्या शेजारी, गडाच्या खिंडारी |

झाडांच्या ओळीत, वेळूंच्या जाळीत ||

दिवसा दुपारी, जांभळी अंधारी |

मोडके देऊळ, त्यावरी पिंपळ ||

कोण गे त्या ठायी, राहते गे आई?

-(भा. रा. तांबे).

[ उर्वरित अलंकार पुढच्या भागात] 

- (अरुण सौदागर)

9422660621.