मराठी भाषावैभव

 भाषावैभव [ लेखांक 14 ]   परकीय वाङ्‌मयांतून आलेली वृत्ते मराठी भाषेचा स्वभावच असा आहे की ती परकीयतेला दूर लोटत नाही, तर तिचे स्वागत करून तिला आपल्या संस्कारांचा स्पर्श देते. विविध भाषांच्या काव्यपरंपरांतून उमललेले काही काव्यप्रकार मराठीच्या अंगणात येऊन स्थिरावले आणि तिच्या काव्यसंपदेचा भाग बनले. उर्दूची नजाकत लाभलेली गझल, चिंतनाचा गूढ ठसा उमटवणारी रुबाई, पाश्चात्त्य काव्यपरंपरेतून आलेले सुनीत, तसेच हिंदी परंपरेतील लयबद्ध दोहा — या सर्वांनी मराठी काव्याला नवे रंग, नवी लय आणि नवे अभिव्यक्तीविश्व दिले. परभाषेच्या मातीत उमललेली ही काव्यफुले मराठीच्या बागेत येऊन फुलली तेव्हा त्यांच्या सुगंधाने मायमराठीचे काव्यवैभव अधिक समृद्ध झाले. त्या विविध काव्यप्रकारांचा परिचय करून देणारा हा लेख म्हणजे मराठी वाङ्मयाच्या या बहुरंगी काव्यपरंपरेचा एक ललित प्रवास आहे. मराठीत प्रामुख्याने गझल व सुनीत हे दोन परकीय काव्य-प्रकार विशेषत्वाने रूढ झालेले दिसतात.  [ १ ]  गझल किंवा रसना गझल हे मूळचे अरबी वृत्त असून, यातील चरणांच्या जोड्या पाच ते सात असतात. यातील सर्व समचरणांच्या जोड्या एक-यम...

 भाषावैभव विषम जाति-वृत्ते [ लेखांक १३ ]  मराठी काव्यपरंपरेतील वृत्तवैविध्य अत्यंत रमणीय आहे. सम-जातिवृत्तांप्रमाणेच विषम-जातिवृत्तेही कवीच्या कल्पनाशक्तीला नवे आयाम देणारी रचना आहे. मात्रा, गती आणि लय यांचे सूक्ष्म भान ठेवून जेव्हा ओळींची रचना एकसारखी न राहता कलात्मकरीत्या बदलत जाते, तेव्हा काव्याला एक वेगळीच चाल आणि मोहकता प्राप्त होते. लयीतील ही विविधता काव्याला नवे चैतन्य देते. अशा या रसपूर्ण आणि वैशिष्ट्यपूर्ण विषम-जातिवृत्तांचा परिचय करून घेण्याचा हा प्रयत्न. ✨ [ १ ]  गोविंद [ विवशा ]   ( मात्रा २५ व २६) यात ध्रुवपद (१० + १५) = २५ मात्रांचे असून, कडवे चंद्रकांत जातीचे (८+८+८+२) = २६ मात्रांचें असते.  उदा.  (१) क्षुधित वनीं गोविंद्-बाइगे, क्षुधित वनीं गोविंद्  ।। ध्रु ।। रवितनयातटि शिशुंसह हा व्रज चारित गोधन-वृंद् ।। ...... ( संत एकनाथ ).  (२) 'आली दिपवाळी गड्यांनो - आली दिपवाळी' ........ ( माधवानुज = काशिनाथ हरी मोडक).  (३)  'कृष्ण गडी अपुला - राजा मथुरेचा झाला'  [ २ ] महती ( मात्रा २० व २८) यात (८+८+४) = २० भूपतिवैभवाच्य...

अर्धसम-जातिवृत्ते. भाषावैभव (अरुण सौदागर) [ लेखांक 12 ]  अर्धसम-जातिवृत्ते मराठी काव्यपरंपरा ही छंद, लय आणि वृत्त यांच्या सुगंधी फुलांचे एक रम्य उद्यान आहे. या बागेत सम-वृत्ते जशी सममितीचे सौंदर्य प्रकट करतात, तसेच काही वृत्ते अशीही आहेत की ज्यांत समतेसोबतच विविधता बहराला येताना दिसते. लयीच्या या मनमोहक रचनांना अर्धसम-वृत्ते असे म्हणतात. समतेचा आधार आणि वैविध्याची छटा यांचा सुंदर संगम घडवणारी ही वृत्ते काव्याला एक वेगळीच नादमाधुरी प्रदान करतात. मराठी छंदशास्त्रातील या वैशिष्ट्यपूर्ण वृत्तप्रकाराचा परिचय करून घेण्यासाठी अर्धसम-वृत्तांची रचना, वैशिष्ट्ये आणि उदाहरणे यांचा वेध घेणे निश्चितच रसिकांसाठी आनंददायी ठरेल. ✨ अर्धसम-जातिवृत्ते (अष्टमात्रिका) [ १ ]  शशिकान्ति (मात्रा १२ व १८) यांत साकीतील (८+ ४) = १२ मात्रांचा प्रथम भाग असून, दुसऱ्या भागांत (२ + ८ + ८) = १८ मात्रा असतात. देवलांच्या मृच्छकटिकांतील पुढील पद्यावरून हे नाव पडले आहे. उदा.  १)  अवचित या मे,घांनी, - शशि,कान्ति चोरिली, संधि साधुनी ।। ध्रु० ॥ मालक निर्बल, पाहुनि - न्या,वेऽ तयाचें, धन बहुतांनी तैसें या मे...

 सम-जातिवृत्ते [ लेखांक 11] जाति-वृत्तांच्या विश्वात सम-जातिवृत्ते हा एक देखणा आणि संतुलित प्रकार मानला जातो. लय, मात्रा आणि चरणरचनेतील समत्व यांमुळे या वृत्तांना विशेष माधुर्य लाभते. कवीच्या भावनांना सुबक चौकट देत, काव्याला शिस्तबद्ध गती देण्याचे कार्य ही सम-जातिवृत्ते करीत असतात. या प्रकाराचे स्वरूप, वैशिष्ट्ये आणि उदाहरणांच्या साहाय्याने त्यांची ओळख करून देण्याचा हा अल्प प्रयत्न आहे.  तालाच्या दृष्टीने अष्टमात्रिक तालीय म्हणजे आठ आठ मात्रांच्या एकेका गटानंतर टाळी येणारी व षण्मात्रिक तालीय म्हणजे सहा सहा मात्रांच्या एकेका गटानंतर टाळी येणारी अशी जाति-वृत्ते असतात.  सम-जाति वृत्ते (अष्टमात्रिक) यांत आठ आठ मात्रांचा एक एक गट अशीं अनेक आवर्तने असतात. कमी पडलेल्या मात्रा जरूर तेथे आलापांनी भरून काढतात. [ १ ] बालानंद [अचलगति] (मात्रा १४) यात एकेका चरणात ८ व ६ मात्रांचे दोन गट असतात. कधीकधी अंतरा पद्माचा असतो तर कधी नसतो. बालकवींच्या पुढील पद्यावरून हे नाव देण्यात आले आहे. १)  आनंदी आनंद गडे । इकडे तिकडे, चोहिकडे वरतीं खाली, मोद भरें । वायूसंगें मोद फिरे नभांत भरला दिशां...

मात्रा-वृत्ते (जाति) लेखांक [ १० ]  मराठीत सामान्यतः ज्यांना आपण 'पदे असे म्हणतो , त्यांचा समावेश  मात्रावृत्तात किंवा जाति-वृत्तात होतो. गाण्याच्या वेगवेगळ्या चालींवर व तालांवर त्यांची रचना असल्यामुळे, पदे विविध प्रकारची होऊ शकतात.  प्रामुख्याने एकनाथांच्या वेळेपासून ही पदरचना झालेली दिसत असली तरी त्यांचे  शास्त्रशुद्ध वर्गीकरण करण्याचा मान प्रा. माधवराव पटवर्धन ह्यांच्याकडे जातो. त्यांच्या 'छन्दोरचने' च्या आधारे  इथे  विवेचन केले आहे. (पुढे खुणेने दर्शविलेल्या संज्ञा त्यांनीच दिलेल्या आहेत). मात्रा-वृत्तात किंवा जाति-वृत्तात केवळ पदेच असतात असे नाही. त्यात निरनिराळे रस असणारी किंवा प्रासंगिक कवनेही असतात. वर्णनात्मक गीतांमध्ये 'कटाव', उपदेशपर गीतांसाठी 'फटके', शृंगार-रसासाठी 'लावण्या', वीररसासाठी 'पोवाडे' यांचा समावेश होतो. तर अंगाईगीत, उखाणे, पाळणे, भूपाळी, भजने, आरत्या हे प्रकार प्रासंगिक गीते म्हणून ओळखले जातात.  जाति-वृत्तांमध्ये एकाच मात्रावलीची चरणयुग्मे, दोन वेगवेगळ्या मात्रावलीची चरणयुग्मे आणि. निरनिराळ्या मात्रावलींचे वेगवेगळे चरण ...

छंद ( लेखांक ९) मराठीत संस्कृत वृत्तांपेक्षा वेगळी अशी स्वतंत्र छंदरचना प्राचीन काळापासून विकसित होत आलेली आहे. लोकजीवनातून उद्भवलेली लोकगीते, स्त्रियांच्या ओव्या इत्यादी प्रकार प्रारंभी वाङ्मयात औपचारिकरीत्या समाविष्ट नसले तरी ते परंपरेने अखंड चालत आलेले आहेत. पुढे त्याच परंपरेतून ओवी व अभंग या रचनांना साहित्यविश्वात मान्यता मिळाली. याच धर्तीवर भक्तिपर परंपरेत आरत्या रचल्या गेल्या; ‘आर्त’ म्हणजे पीडित अंतःकरणाने केलेली ईश्वराची स्तुती, हाक किंवा विनवणी—त्या भावनेतून आरतीचा जन्म झाला. तसेच दिंडी आणि साकी हेही पूर्णपणे मराठी परंपरेत विकसित झालेले छंदप्रकार आहेत. ‘आर्या’ हा छंद जरी संस्कृतातून मराठीत आला असला, तरी त्याची खरी लोकप्रियता मराठी वाङ्मयातच अधिक दिसून येते. या निव्वळ मराठी वृत्तांपैकी ओवी व अभंग यांत अक्षरांचे साधारण नियमन आढळते, तर आर्या, दिंडी व साकी यांत मात्रांचे नियमन आढळते. लोकपरंपरेतून आलेली आरंभीची गीते, स्त्रियांच्या ओव्या तसेच ज्ञानेश्वर-तुकारामांसारख्या संतकवींनी रचलेले ओवी-अभंग हे प्रकार गणवृत्तांच्या चौकटीत बसवण्याचा प्रयत्न झाला असला, तरी त्यांच्या रचनेतील स्वाभा...