अक्षर-वृत्ते
अक्षर-वृत्ते
[ लेखांक ८ ]
संस्कृतात एका अक्षरापासून सव्वीस अक्षरांपर्यंतची अक्षरगण-वृत्ते आहेत. ( श्री - एकाक्षरी; स्त्री, मही - द्व्यक्षरी; पांचाल, मृगेंद्र - त्र्यक्षरी, इ. ) ही वृत्ते अर्थदृष्ट्या काव्याच्या दृष्टीने निरर्थक वाटतात.
त्यामुळे मराठीतील सहजपणे दिसून येणाऱ्या वृत्तांपैकी आठ अक्षरांपासून तेवीस अक्षरांपर्यंतच्या काही प्रमुख वृत्तांची अधिक माहिती करून घेऊ.
अक्षरगण-वृत्तांचे सम-वृत्ते, अर्धसम-वृत्ते आणि विषम-वृत्ते असे तीन प्रकार आहेत.
१) समवृत्त
ज्याच्या चारही चरणांची अक्षरे व लघु-गुरु क्रम समान असतात ते समवृत्त.
२) अर्धसम-वृत्त
ज्याचा पहिला व तिसरा आणि दुसरा व चौथा हे चरण समानाक्षरी ते अर्धसम-वृत्त.
३) विषम-वृत्त
ज्याचे चारही चरण भिन्नाक्षरांचे असतात ते विषम-वृत्त होय.
(मराठीत तुलनेने विषमवृत्ते फारशी प्रचलित नाहीत).
[ पुढील वृत्तबद्ध पद्यांमध्ये जिथे यती आहेत तिथे स्वल्पविराम दिले आहेत.]
अ) समवृत्त
१. अनुष्टुभ् (अक्षरे ८, यती ५)
गण -
सूत्र - ( अनुष्टुभ् नेम ना गणी)
तमालपिष्टनीलांनी । मेघांनी नभ लिंपिले
संशक्तशीत-सुरभि । वातांनी उपवीजिले ||
- (परशुरामतात्या गोडबोले)
( नेम = नियम, बंधन, ठराविक लक्षण.
म्हणून “अनुष्टुभ् नेम” म्हणजे अनुष्टुभ् वृत्ताचे ठरलेले छंदनियम : प्रत्येक चरणात ८ अक्षरे ; चौथे अक्षरस्थान, पाचवे, सातवे, आठवे यांवरील विशिष्ट लघु-गुरु बंधने.
तिसऱ्या पादातील विशिष्ट रचना हे सर्व मिळून अनुष्टुभ् नेम. अनुष्टुभ् वृत्त हे ‘वर्णवृत्त’ असले तरी त्यात गण-गणना लावली जात नाही. 'अनुष्टुभ् नेम — ना गणी ' म्हणजेच अनुष्टुभ् मध्ये इतर वृत्तांसारखी गण-रचना लक्षात घेतली जात नाही. त्यात थेट अक्षरसंख्या व विशिष्ट स्थानांवरील लघु-गुरु नियम पाहतात. गणविभागावर आधारित बंधन नाही.)
२) इंद्रवज्रा (अक्षरे ११; यती ५,११)
गण - त त ज आणि शेवटी दोन गुरु.
सूत्र - [ ता ता जगा गा गणि इंद्रवज्रा | ]
उदा.
रामानिमित्त, जननीस टाकी ।
पाणी न पी, राज्यनदीतटाकी ||
लंघुनियाही, गुरुसंगतीते ।
पावे अहो वे, गुरु ज्या गतीते ||
- (वामन पंडित )
३) उपेंद्रवज्रा (अक्षरे ११; यती ५, ११)
गण - ज, त, ज आणि शेवटी दोन गुरु.
सूत्र - [ जताज गागी च उपेंद्रवज्रा | ]
उदा.
तया वनी एक तडाग तोये । तुडुंबले ता,मरसानपाये || निरंतरामं,द मरंद वाहे । तपातही या, स्तव रिक्त नोहे ||
- (रघुनाथ पंडित )
४) शालिनी (अक्षरे ११; यती, ४, ११)
गण - म, त, त आणि शेवटी दोन गुरु.
सूत्र [ मा ता ता गा, आणि गा शालिनीते |.]
उदा.
कारंजे हे , छान आहे मजेचे |
पाणी तेथे, नागमोडीत नाचे ||
त्याच्यामध्ये, चक्र आहे समोर।
पाणी चाले, शोभती बाग फार ||
- (कुंटे)
५) रथोद्धता (अक्षरे ११; यती )
गण - र, न, र आणि शेवटी लघु, गुरु.
सूत्र - [ रा न रा ल गिच हो रथोद्धता | ]
उदा.
मोकळा करुनि कंठ तेधवां ।
आठवूनि मनि जानकीधवा ||
ते रडे, भरतही तसा रडे |
जोंवरी नयन होति कोरडे ||
- (वामन)
६) स्वागता (अक्षरे ११; यती पाच)
गण - र, न, भ आणि शेवटी दोन गुरु.
सूत्र - [ स्वागता र न भ आणिक गा गी | ]
उदा.
एक ते सदय लेकुरवाळी ।
पाळतां शिशु तया कुरवाळी ||
धावते हृदयि त्यास धरोनी।
जाय तो तडफडोनि मरोनी ||
- (निजसुरे)
७) भुजंगप्रयात (अक्षरे १२; यती ६, १२)
गण - य, य, य, य.
सूत्र - [ भुजंगप्रयाती, य चारीहि येती | ]
उदा.
फुटेना तुटेना, कदा देव-राणा ।
चळेना ढळेना, कदा दैन्यवाणा ||
कळेना वळेना, कदा लोचनासी।
असेना दिसेना, जना मीपणासी ||
- (रामदास स्वामी)
८) द्रुतविलम्बित (अक्षरे १२; यती पाच)
गण - न, भ, भ, र.
सूत्र - [ द्रुतविलम्बित वृत्त न भाभरी |.]
उदा.
असुनि काय जिणे जगतीवरी ।
मनुज जो नच देशहिता करी ||
फुकट अन्नचि खाउनि वाढतो ।
फुकट भार धरेवर घालतो ||
- (ओक)
९) वंशस्थ (अक्षरें १२; यती पाच)
गण - ज, त, ज, र.
सूत्र - [ असेहि वंशस्थ ज ता जरा गणी |.]
उदा.
लतेतळी रुंद-निरुंद कालवे ।
गळोनि तेथे मकरंद कालवे ||
परागही सांद्र तयात रंगती ।
लासवें मूंग-तती तरंगती ||
- (रघुनाथ पंडित)
१०) इंद्रवंश (अक्षरे १२; यती पाच )
गण - त, त, ज, र.
सूत्र - [ असेहि वंशस्थ त ता जरा गणी |.]
उदा.
जेव्हांहि भाग्यक्षय-दुर्दशा नरा।
येते अशी कालकृता सुदुर्धरा ||
घेतात मित्रेहि अमित्रता तदा।
कंटाळती लोकहि रक्त जे सदा ||
- (परशुरामतात्या गोडबोले )
१५) वसंततिलका (अक्षरे १४; यती ८, १४)
गण - त, भ, ज, ज आणि शेवटी दोन गुरु.
सूत्र - [ होई वसंततिलका, त भजा जगागी |]
उदा.
भागीरथि त्रि-पथ-गे, पद-वंदनाते ।
मी दीन गे करितसे, मति-मंद माते ।।
हेतू मनात भरला, तव गुण गाया ।
जावो न मागत असे, इतुकेचि वाया ।।
- (नरहरी)
१२) मालिनी (अक्षरे १५; यती ८, १५)
गण - न, न, म, य. य.
सूत्र - [ न न म य य गणांनी, मालिनी वृत्त होते | ]
उदा.
तरुवर सुफलांच्या, आगमी नम्र होती |
जलदहि जलभारे, खालती फार येती ||
सुपुरुष विनयाते, भाग्यशाली धरीती |
उपकृति करित्यांची, जाणिजे हीच रीती ||
- (परशुरामतात्या गोडबोले )
१३) चामर (अक्षरे १५; य पाच)
गण - र, ज, र, ज, र.
सूत्र - [ जेथ येति रा ज रा ज रा तदा च चामर | ]
उदा.
अश्व देखितांचि बाळकांसि चोज वाटलें |
रुक्म-रत्न-भूषणी म्हणे कसें सुशोभलें !
ते क्षणींच देखिले शिरीं सुवर्ण-पत्रिका |
पाहि बाळ वाचुनी बहूत अर्थ नेटका ||
- (आनंदतनय)
१४) पंचचामर (अक्षरे १६; यती पाच )
गण - ज, र, ज, र, ज आणि शेवटी एक गुरु.
सूत्र - [ यदा ज रा ज रा ज गा तदा हि पंचचामर | ]
उदा.
असें ऋषी वदे मुखें अचिंत तूं बसे सुखें |
कुमार पैल पातला दुरूनि कूश कौतुकें ||
कुशास देखुनी सिता रडोनि आळवी शुरा |
कुमार होय घाबरा पुसे नमूनि सुंदरा ||
- (आनंदतनय)
१५) शिखरिणी (अक्षरे १७; यती ६ व १७)
गण - य, म, न, स, भ आणि शेवटी लघु, गुरु.
सूत्र - [ जयामध्ये येती, य म न स भ लागा शिखरिणी | ]
उदा.
न रंजे कारंजें, निरखुनि फणीतें फणफणी ।
मुदेनें मोदेना, नल-गुण--गणीं जे गुणगुणी ।।
न बैसे जे सेजे, बरि नपरिसे जे शुक- गिरा।
न नाहे माना हे सगळे , न धरि ललना हेतु दुसरा ॥
- ( रघुनाथपंडित )
१६. पृथ्वी (अक्षरे १७, यती ८, १७)
गण - ज, स, ज, स, य व शेवटी लघु, गुरु.
सूत्र - [ अधी ज स ज त्यांपुढे, स य लगी च पृथ्वी वसे | ]
उदा.
तुझ्या बहुत शोधिले, अघनिधी पदाच्या रजें |
न तें अनृत वर्णिती, बुध-जनीं सदाचार जे ||
असे सतत ऐकते, सतत बोलते मीच तें |
प्रमाण न म्हणों जरी, उचित माझिया नीचते ||
- ( मोरोपंत)
१७) हरिणी (अक्षरे १७; यती ६, १०, १७)
गण - न, स, म, र, स आणि शेवटी लघु, गुरु.
सूत्र - [ न स म र स त्यां, पाठी येती ल गा, हरिणीच ती | ]
उदा.
गृहकलह हा, राज्ये लावीं, लयास अनेक तीं |
अहित घडवी, मोठें देशा, असे बुध सांगती ||
कलह बुडवी, राज्या भाग्या, असा परिणाम हा |
म्हणुनि कथितों, त्यातें टाका, यशा मिळवा महा ||
- (ओक)
१८) मन्दाक्रान्ता (अक्षरे १७; यती ४, १०, १७)
गण - म, भ, न, त, त आणि शेवटी दोन गुरु.
सूत्र - [ मन्दाक्रान्ता, म भ न त त गा गीच ते वृत्त जाणा | ]
उदा.
मोठ्या खोट्या, छलक कुमती, बोलती दुष्ट वाचा |
बोभाटा हा, अजवरि जगीं, गाजतो सासवांचा ||
ऐशा खोटया, विपरित मिषे, तू न चित्ता विटाळीं|
एक्या हातें, कधिं तरि मुली, वाजते काय टाळी ?- (आठल्ये)
१९) शार्दूलविक्रीडित (अक्षरे १९, यती १२, १९)
गण - म, स, ज, स, त, त आणि शेवटी गुरु.
सूत्र - [ मा सा जा स त ता ग येति गण हे शार्दूलविक्रीडिती | ]
उदा.
आकाशांत फुलें, धरेवर फुलें, वाऱ्यावरीही फुलें |
माझ्या गेहिं फुलें, मनांतहि फुलें, भूगर्भिं सारी फुलें ||
माझें चित्त भुलें, सुगंधित भलें, हें विश्व हो जाहले |
कोणाला कळलें, ? किती पसरले, ? उद्यान हे शोभले ||
- (टिळक)
टीप - येथे पुष्पयमकामुळे सहाव्या अक्षरापुढेहि स्वाभाविकपणे यति आला आहे.
२०) स्रग्धरा (अक्षरें २१; यती ७, १४, २१)
गण - म, र, भ, न, य, य, य.
सूत्र - [ ज्याच्या प्रत्येक पादी, म र भ न य य या, हे गण स्रग्धरा ती | ]
उदा.
मी भक्ताधीन भक्त, प्रिय मज न तसें, आवडे अन्य काय ?
श्री येथें सान वाटे, तदधिक मजला, आपुला धन्य काय ?
माझी सेवाचि मोक्षा,-हुनिहि बहु मला, त्यासि जे अंतराय |
ध्यानी होऊं न देती, क्षणहि बहु मला,मान्य ते सन्त-राय ||
- (मोरोपंत )
२१) अमृतध्वनि (अक्षरें २२; यती ४, ११, १८, २२)
गण - त, भ, य, ज, स, र, न आणि शेवटी गुरु.
सूत्र - [ तभयजसरन ग अमृतध्वनि जाणावा ॥ ]
उदा.
झाला सको,प पर जाला मुठाळुनि भुजालागिं थाप,टि करें |
घाला द्विजा, वरिच घालावया, यम निघाला स-वे,ग निकरें ||
पाला समर्पित कृपाला म्हणू, नि तव पालाणुनि, निज-हला |
आला मुनी, जवळिं आलापितां, चि जळि आलांबुसा, उसळला ||
- (आनंद तनय)
२२) मन्दारमाला (अक्षरे २२; यती ४, १०, १६, २२)
गण - सात त-गण आणि शेवटी गुरु.
सूत्र - [ साता त-का, रीच सन्दारमा,ला गुरू एक त्या, च्याहि अंती वसे | ]
उदा.
सृष्टी तुला, बाहुनी धन्य मा, तें अशी रूपसं,पन्न तू निस्तुला |
तूं कामधे,नू खरी कल्पव,ल्ली सदा लोभला, लोक सारा तुला |
त्या वैभवा,ला तुझ्या पाहुनी, या मला स्फूर्ति नृत्यार्थ होते जरी ||
सामर्थ्य ना, मीं तुझ्या आर्यभू,मी तसें पाहिलें, मी न कोठें तरी !
- (टिळक)
२३) सु-मन्दारमाला (अक्षरे २३; यती ५, ११, १७, २३)
[ मन्दारमालेत आरंभी एक लघु अक्षर वाढवून, २३ अक्षरांचें सु-मन्दारमाला वृत्त तयार होते ]
सूत्र - [ सुमन्दारमा,लेत मन्दारमा,लेहुनी एक ये आदि लघ्वक्षर | ]
उदा.
मराठी असे, आमची माय बोली जरी आज ती, राजभाषा नसे |
तसें बाह्य ऐ,श्वर्य या माउली,ला यशाची पुढे, थोर आशा असे ।।
न मातब्बरी, पञ्चखण्डान्तरीं, ती जरी मान्यता, पावली इङ्ग्रजी |
भिकारीण आ,ई जहाली म्हणू,नी कुशींचा तिच्या, तीस केवीं त्यजी !
- (मा. त्रिं. पटवर्धन)
२४) मदिरा [हेमकला] (अक्षरे २३; यती ६, १२, १८, २३)
गण - सात भ-गण आणि शेवटी दोन गुरु.
सूत्र - [ सात भ शेवटि दोन गुरूहि जरी असती मदि, राच म्हणा ती | ]
उदा.
नम्रपणेच स,भेंत महोन्नत, जे गुण वर्णुनि, या परक्यांचे |
सांगितल्याविण, दाविति कोशल, सर्वजनांप्रति, जे स्वगुणाचें ||
स्वार्थपरार्थहि, साधिति जिंकिति, शान्तिबळे मुख,रत्व खलांचें |
संत महागुण, भाजन यापरि, सेवन कोण करी न तयांचें ?
- (वामन पंडित )
टीप - मदिरेलाच सवाई या नावानेही ओळखले जाते. एखाद्या अक्षराच्या लघु-गुरु-भेदाने तिचे आणखी काही प्रकार पडतात.
[ समान अक्षरांच्या वृत्तांच्या चरणांचे मिश्रण करून, जी रचना होते., त्या वृत्तास उपजाति असे म्हणतात. इंद्रवज्रा व उपेंद्रवज्रा, वंशस्थ व इंद्रवंशा, स्वागता व रथोद्धता, यांच्या मिश्रणाने अशी वृत्ते होतात ].
***
वृत्तातील अक्षरांची संख्या, गण व यती लक्षात ठेवण्यासाठी लक्षणांची सूत्रे :
१) अनुष्टुभ् नेम ना गणी |
२) मा मा गा गी विद्युन्माला |
३) जरा लगी प्रमाणिका |
४) भामस गानी चंपकमाला |
५) स स सा गण मेघवितानी |
६) राय जाग हे येति कामदी |
७) नर र लाग त्या शुद्धकामदी |
८) ता ता जगा गा गणि इंद्रवज्रा |
९) जताज गागी च उपेंद्रवज्रा |
१०) मा ता ता गा, आणि गा शालिनीते |
११) दोधक तीन 'भ' गा गिच होते |
१२) रा न रा ल गिच हो रथोद्धता |
१३) स्वागता र न भ आणिक गा गी |
१४) मौक्तिकमाला, भ न त ग गा-नी |
१५) भुजंगप्रयाती, य चारीहि येती |
१६) द्रुतविलम्बित वृत्त न भाभरी |
१७) असेहि वंशस्थ ज ता जरा गणी |
१८) ती इंद्रवंशा त त जार या गणी |
१९) बघ चार स, या गणि तोटक ते |
२०) मानावे, म नजर गी प्रषिणीते |
२१) होई वसंततिलका, त भजा जगागी |
२२) न न म य य गणांनी, मालिनी वृत्त होते |
२३) जेथ येति रा ज रा ज रा तदा च चामर |
२४) यदा ज रा ज रा ज गा तदा हि पंचचामर |
२५) जयामध्ये येती, य म न स भ लागा शिखरिणी |
२६) अधी ज स ज त्यांपुढे, स य लगी च पृथ्वी वसे |
२७) न स म र स त्यां, पाठी येती ल गा, हरिणीच ती |
२८) मन्दाक्रान्ता, म भ न त त गा गीच ते वृत्त जाणा |
२९) मा सा जा स त ता ग येति गण हे शार्दूलविक्रीडिती |
३०) ज्याच्या प्रत्येक पादी, म र भ न य य या, हे गण स्रग्धरा ती |
३१) साता त-का, रीच सन्दारमा,ला गुरू एक त्या, च्याहि अंती वसे |
३२) सुमन्दारमा, लेत मन्दारमा, लेहुनी एक ये आदि लघ्वक्षर |
३३) सात भ' शेवटि दोन गुरूहि जरी असती मदि, राच म्हणा ती |
अर्धसम-वृत्ते
१) वियोगिनी (अक्षरे १० व ११)
विषमचरणी - अक्षरे १०.
गण - स, स ज आणि शेवटी गुरु.
समचरणी - अक्षरे ११.
गण - स, भ, र आणि शेवटी लघु, गुरु.
उदा.
प्रभु राम सखा निकेतनीं । मज त्यागुनि जातसे वनी |
गमतें जग शून्य मन्मनीं । धरुं मी प्राण कसे वियोगिनी ||
.... ( परशुरामतात्या गोडबोले. )
२) माल्यभारा (अक्षरे ११ व १२)
विषमचरणी -अक्षरे ११.
गण - स, स, ज आणि गुरु, गुरु.
समचरणी - अक्षरे १२.
गण - स, भ, र, य.
उदा.
नळराज-कथा सुधाचि साजे ।
दमयंती वरवर्णिनि विराजे ||
मिळणी उभयांशि होय जेथें ।
अधिकारी अधिकानुराग तेथे ||
- ( रघुनाथ पंडित )
३) पुष्पिताग्रा (अक्षरे १२ व १३)
विषमचरणी - अक्षरे १२.
गण - न, न, र, य.
समचरणी - अक्षरे १३.
गण - न, ज, ज, र आणि गुरु.
उदा.
मरडुनि नरडी करें दुजानें।
धरुनि असें धरिलेंच पुच्छ ज्यानें |
रगडुनि फणि-कंठ कंठभारी।
उपरि चढे करि नाट्यनीट मारी ||
- (वामन पंडित )
विशेष ध्यानाकर्षण : वृत्ताचं सूत्र विशिष्ट चालीवर म्हटलं की आपोआपच त्या वृत्ताचं उदाहरण आठवतं. शालेय जीवनात याचा फार उपयोग झाला होता.
*******
(अरुण सौदागर)
२३/०२/२०२६.
या लेखाद्वारे आपल्या मराठी महान काव्यपरंपरेतील समृद्ध दालनातल्या वैभवाचं, ओझरतं का होईना, दर्शन घडलं असेल तरी मला धन्यता वाटेल.
अरुण सौदागर,
मराठी भाषावैभव
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा